زهرا اسلامى فرد

58

تاريخ فرهنگ و تمدن اسلام ( فارسي )

پس از او تاكنون مرهون انديشه‌هاى اويند . در آثار وى سنت‌هاى رياضى يونانى و هندى با هم درآميخته‌اند . خوارزمى نخستين كسى بود كه رساله‌اى عربى در حساب و جبر نگاشت و اعداد عربى را در آن به‌كار برد . اين اثر المختصر فى حساب الجبر و المقابله نام دارد كه مهم‌ترين نگاشته اوست . اين اثر چندين بار به نام ليبر الگوريسمى « 1 » - يعنى كتاب الخوارزمى - به لاتين ترجمه شده است . اين ترجمه لاتينى ، نام خوارزمى است كه كلمه انگليسى « Algorism » به‌معناى حساب و محاسبه و روش محاسبه ، برگرفته از آن است . « 2 » غربىها استفاده از اعداد عربى يا هندى و نيز استفاده از صفر را از رياضىدان‌هاى مسلمان به‌ويژه خوارزمى فراگرفته‌اند و حتى كلمه صفر به همان صورت وارد زبان‌هاى اروپايى شد . به‌گفته خانم زيگريد هونكه ، اين لغت به‌صورت « صفيروم » ، « صفرو » و « صرو » در ايتاليا ، به‌صورت « شيفر » در فرانسه و به‌صورت « صيفر » در انگلستان و آلمان باقى مانده‌است . « 3 » البته مسلمانان با توجه به آموزه‌هاى دينى و حفظ امانت ، هر آنچه از ملل ديگر فراگرفتند ، به نام خود آنها به ديگران انتقال دادند . ابوالوفاء بوزجانى يكى ديگر از رياضىدان‌هاى مسلمان است كه در قرن چهارم هجرى مىزيسته است . « 4 » وى شرحى بر كتاب جبر خوارزمى نوشت و معادلات درجه چهارم را حل كرد . او نخستين كسى بود كه نظريه سينوس را در رابطه با مثلثات كروى تعميم داد . بوزجانى مفهوم ظل و ظل تمام ( تانژانت و كتانژانت « 5 » ) و قاطع و قاطع تمام را در مثلثات پديد آورد و رابطه نسبت‌هاى شش‌گانه مثلثاتى را نيز بيان داشت . « 6 »

--> ( 1 ) . Liber Algorismi . ( 2 ) . سيد حسين نصر ، علم و تمدن در اسلام ، ص 147 . ( 3 ) . زيگريد هونكه ، فرهنگ اسلام در اروپا ( خورشيد الله بر فراز مغرب زمين ) ، ص 128 و 129 . ( 4 ) . سيد حسين نصر ، علم و تمدن در اسلام ، ص 148 . ( 5 ) . Tanjente به معنى تماس ، خط تماس دايره ، خط مماس دايره و شيب ظل آمده است ، كتانژانت ( kotanjant ) عكس ظل يك زاويه را ظل تمام يا كتانژانت آن نامند . ( 6 ) . يعقوب جعفرى ، مسلمانان در بستر تاريخ ، ص 197 .